Dua Libro de l\' Lingvo Internacia
L >>
Ludovic Lazarus Zamenhof >> Dua Libro de l\' Lingvo Internacia
Sed por ke la lingvo internacia povu farigxi de nun tute
sendependa de mia persono, kaj ke gxi povu tute bone kaj regule
ricxigxi, vastigxi kaj iri antauxen, cxu mi povos ankoraux labori
por gxi, aux ne,--mi donos tie, unu fojon por cxiam, respondojn
je kelkaj demandoj tusxantaj la lingvon kaj gxian estontecon.
1) La lingvo internacia restas sensxangxa en tiu formo, en kiu
gxi estas proponita de mi; fari en gxi iajn lauxvolajn sxangxojn
mi de nun jam ne havas la privilegion; tiu cxi privilegio
apartenas al la internacia kongreso de instruituloj, kiu estas
esperata pro la iniciativo de la Amerika Filozofia Societo; se la
intencita kongreso ne efektivigxos, tiam poste (sed ne antaux
kvin jaroj de nun) la amikoj de l' lingvo internacia faros mem
internacian kongreson, kiu havos la privilegion fari en la lingvo
sxangxojn kaj bonigojn.
2) La sola sxangxo, kiun mi trovas necesa fari mem, estas:
anstataux "ian," "cxian," "kian," "nenian," "tian"--devas esti:
"iam," "cxiam," "kiam," "neniam," "tiam" (por malegaligi la
vortojn "ian" etc. kaj "ia,n" etc).
3) Se ia el la tipografioj ne povas presi verkojn kun signetoj
superliteraj (^) kaj ([hoketo]), gxi povas anstatauxigi la
signeton (^) per la litero "h" kaj la signeton ([hoketo]) tute ne
uzadi. Sed en la komenco de tia verko devas esti presita:
"ch=cx; gh=gx; hh=hx; jh=jx; sh=sx". Se oni bezonas presi ion
kun signetoj internaj (,), oni devas gxin fari garde, ke la
leganto ne prenu ilin por komoj (,). Anstataux la signeto (,)
oni povas ankaux presadi (') aux (-). Ekzemple: sign,et,o =
sign'et'o = sig-net-o.
4) La vortaro, kiu estas aldonita al mia unua brosxuro, estas ne
plena, kaj la leganto ne miru, se li multajn vortojn en gxi ne
trovas. Sed mi ne havis la intencon eldoni _auxtore_ plenan
vortaron kaj krei laux mia persona placxo la tutan lingvon de l'
kapo gxis la piedoj. Cxar unue--la kreado de tute plena vortaro
estas laboro ne ebla por unu homo, cxar la nombro de l' vortoj en
lingvo de l' homoj estas senfina, kaj se kun cxiu vorto oni devus
atendi, gxis mi gxin kreos, tiam la lingvo neniam estus finita
kaj cxiam estus en dependo de mia persono; due--en tia grava
afero, kiel lingvo tutmonda, la persona jugxo kaj decidoj de unu
homo devas havi rolon eble plej malgrandan, cxar unu homo sur
cxiu pasxo eraras. Unu homo tie povas esti nur iniciatoro sed ne
kreanto. Lingvo tutmonda devas esti pretigata pasxo post pasxo,
per la kunigita laborado de la tuta civilizita mondo. Por ke la
lingvo povu regule, unuforme kaj unuvoje progresadi malgraux la
disjxetita laboro de malsamaj personoj en malsamaj lokoj de la
tuta mondo, oni devis krei komunan fundamenton, sur kiu cxiuj
povus labori. Tia komuna fundamento por la "Lingvo internacia"
devas esti mia unua brosxuro ("Lingvo internacia. Antauxparolo
kaj plena lernolibro"), kiu havas en si la tutan gramatikon de la
lingvo kaj suficxe grandan nombron da vortoj. Tio cxi estas la
unua kaj la lasta _persona_ vorto en la afero de l' lingvo
internacia. Cxio cetera devas esti kreata de la homa societo kaj
de la vivo, tiel kiel ni vidas en cxiu el la vivantaj lingvoj.
Cxiu, kiu ellernis la diritan "fundamenton", povas kuragxe diri,
ke li konas la lingvon internacian tute, ke li konas gxin ne
malpli bone ol la auxtoro aux ol iu alia. Cxar en cxio, kio en
la dirita brosxuro ne estas trovata, kompetenta devas esti de nun
ne la auxtoro aux ia alia persono,--la solaj kompetentaj nun
devas esti talento, logiko, kaj la legxoj kreitaj de la _plej
granda parto_ de la verkantoj kaj parolantoj.
_Se ia vorto ne estas trovata en la vortaro, kiun mi eldonis, kaj
oni gxin ne povas fari mem laux la reguloj de la internacia
vortfarado, nek anstatauxigi per alia esprimo,--tiam cxiu povas
krei tiun vorton laux lia persona placxo_; tiel ankaux se
naskigxus ia demando stilistika aux ecx gramatika, ne decidita
klare en mia unua brosxuro,--cxiu povas gxin decidi laux sia
jugxo; kaj se vi volas scii, cxu vi bone decidis tiun demandon,
turnu vin ne al mi, sed rigardu, kiel tiun demandon decidas la
_plejmulto_ de l' verkantoj. _Cxiu vorto, cxiu formo, kiu ne
estas rekte kontraux la jam kreita gramatiko kaj vortaro, aux
kontraux la logiko aux la legxoj enkondukitaj de la plejmulto de
l' uzantoj,--estas tute bona,_ tute egale cxu gxi placxos al mi
persone aux ne. La verkoj, kiujn mi eldonos persone, ne devas
havi pli da kompetenteco, ol la verkoj de cxiu alia. Kaj poste,
kiam la lingvo suficxe fortigxos kaj gxia literaturo suficxe
vastigxos, tiam ankaux tio, kio estas en mia unua brosxuro, devos
perdi cxian signifon, kaj sole kompetentaj tiam devos esti la
legxoj ellaboritaj de la plejmulto. Per unu vorto--la lingvo
internacia devas vivi, kreski kaj progresi laux la samaj legxoj,
laux kiaj estis ellaborataj cxiuj vivaj lingvoj, kaj tiu formo,
kiun mi donis al gxi, tiu gramatiko kaj vortaro, kiujn mi
prezentis, devas esti sole fundamento, sur kiu estos ellaborata
la efektiva lingvo internacia de l' estonteco.
Se mi senigas min nun je cxiaj personaj privilegioj, kaj fordonas
ilin tute al la publiko, mi gxin faras ne pro malvera modesteco,
sed cxar mi havas la profundan kredon, ke tion postulas la
interesoj de la afero, kiu alie ne povus regule kaj rapide
vastigxi kaj cxiam estus en dependo de unu persono kun liaj
eraroj. Nur viva konkursa laboro, cxe kia cxio pli bona iom post
iom elpusxas la malpli bonan,--povas doni efektive bonan kaj
vivipovantan lingvon internacian.
Multaj kredeble timos, ke danke tiun vastan liberecon la lingvo
internacia baldaux disfalos en multaj malsamaj lingvoj. Sed kiu
konas iom la historion de la lingvoj, tiu komprenos, ke tiu timo
estas tute senfonda, cxar ni cxiuj laboros sur unu fundamento,
kaj tiu fundamento, enhavante la tutan gramatikon kaj la pli
grandan parton de l' vortoj, kiuj en la parolado estas
renkontataj la plej ofte, havos en la lingvo internacia tian
saman signifon, kiun en cxiu lingvo havis tiu lingva materialo,
kiu estis en gxi en la komenco de regula skriba literaturo: estis
preta gramatiko, estis granda kolekto da vortoj, sed multaj
vortoj ankoraux malestis. Tiuj cxi vortoj estis kreataj unu post
unu, laux la kreskanta bezono, kaj malgraux ke ili estis kreataj
dise de malsamaj personoj, sen ia kondukanto aux legxdonanto, la
lingvo ne sole ne disdividigxis, sed kontrauxe, gxi cxiam pli
unuformigxis, la dialektoj kaj provincialismoj iom post iom
perdigxis antaux la fortigxanta komuna literatura lingvo. Ke mia
unua brosxuro prezentas fundamenton suficxe fortan, kaj ke la
fundamenta vortaro enhavas nombron da vortoj suficxan kaj tiel
grandan, ke se oni volas, oni povas ecx tute libere esprimi siajn
pensojn sen ia kreado de novaj vortoj,--montras la fakto, ke en
la tuta "Dua Libro" vi ne renkontas ecx unu nove kreitan vorton!
(vi renkontos tie, vere, multajn vortojn, kiujn vi ne trovas en
la fundamenta vortaro, sed tio cxi estas vortoj ne nove kreitaj,
sed nur tiaj, kiujn mi danke la gramatikon (C. 7.) ne bezonis
presi en la vortaro). Oni devas memori, ke cxiu lingvo servas
por esprimi niajn pensojn, sed ne por senpense traduki el aliaj
lingvoj; oni devas tial peni esprimadi siajn pensojn per la jam
estantaj vortoj kaj kreadi novajn vortojn nur tie, kie gxi estas
efektive necesa,--kaj tiam la vortoj nove kreataj estos nur
malofte disjxetitaj inter la multo da vortoj jam konataj kaj
povos facile aligxi al la lingvo kaj ricxigi gxin ne perdigante
gxian unuformecon.
Tiel, danke la unu gramatikon kaj la unu formon de la plej granda
parto de l' vortoj, la lingvo internacia havos jam de l' komenco
unu formon cxe cxiuj uzantaj gxin. Nur tiuj vortoj, kiuj en la
fundamenta vortaro ne estas trovataj, en la unua tempo estos
malegale kreataj de malsamaj auxtoroj. Sed cxar unue tiaj vortoj
estos renkontataj nur disjxetite inter la multo da vortoj jam
konstantaj, kaj due la nombro de tiaj malegale sonantaj vortoj
ankoraux pli malgrandigxos danke la komunan fonton, el kiu la
auxtoroj prenados la novajn vortojn (la plej gravaj euxropaj
lingvoj),--tial tiuj "novaj" vortoj prezentos nenion alian ol
provincialismojn de la unu lingvo internacia. Tiaj
provincialismoj estis en granda nombro en cxia alia lingvo, kaj
kun la vastigxado de la skribata literaturo ili komencis
perdigxi. Tio sama estos ankaux en la lingvo internacia, sed
cxar la lingvo internacia pli dependas de la volo de l' homoj, ol
de aliaj kondicxoj,--tiu proceso de unuformigxado iros en gxi
multe pli rapide. La vortoj kreitaj malfelicxe baldaux
perdigxos, kaj la vortoj felicxe kreitaj restos kaj eniros en la
lingvon; la vortoj egale felicxe kreitaj sed malegale
sonantaj--kelkan tempon batalos inter si kiel sinonimoj, sed jam
post mallonga tempo ni vidos, ke unu el tiuj formoj estas uzata
pli ofte kaj de pli granda parto de verkantoj, ol cxiuj aliaj
formoj,--kaj baldaux la unua formo elpusxos cxiujn ceterajn
formojn, kiuj post kelka tempo simple mortos de neuzado. Tiel ju
pli energie vastigxos kaj ricxigxos la literaturo de la lingvo
internacia, des pli baldaux ni havos unuforman pli malpli plenan
vortaron.
Tiuj, kiuj volas labori super la lingvo internacia, skribi
verkojn en tiu lingvo etc.--povas nun diri kuragxe, ke ili havas
en la manoj _plenan vortaron,_ cxar povante cxian ankoraux ne
kreitan vorton krei laux ilia placxo, anstataux atendi, gxis _mi_
gxin kreos, ili povas nun esprimi en la lingvo internacia
_cxion,_ kion ili volas. Tio cxi estus ne ebla en la okazo, se
mi volus mem eldoni plenajn vortarojn: cxar kiom ajn mi laborus,
cxiam danke la senfineco de la homa vortaro restus ankoraux
multego da vortoj ne kreitaj, kaj tiuj, kiuj devus ilin uzi, ne
scius kion fari, cxar krei ilin mem estus ne permesita.
Sed nun restas unu sxajne tre grava demando: se mi skribas al iu
en la lingvo internacia kaj mi devis kelkajn vortojn krei mem,
sed mi volas havi la certon, ke la adresito _tute bone, vere kaj
klare_ komprenos la vortojn, kiujn mi kreis,--kion mi tiam devas
fari? La respondo estas tre simpla: fari tion saman, kio estas
farata cxe la uzado de cxia alia lingvo, se ia por ni necesa
vorto en tiu lingvo aux tute ankoraux ne ekzistas, aux ne estas
ankoraux de cxiuj egale uzata aux konata,--t.e. _apud la vorto
nove kreita meti en kuneteniloj ( . . . ) la tradukon de tiu
vorto en ia alia lingvo, en kiu tiu vorto jam ekzistas._ Kiun
lingvon vi uzos por tiu celo, estas por la afero tute egala, se
vi nur pensas, ke tiu lingvo estas komprenebla por via adresito,
aux ke li havas sub la mano aux facile povas havi vortaron de tiu
lingvo. Sed estus dezirate, ke cxiuj amikoj de la lingvo
internacia uzu en tiaj okazoj _unu_ lingvon, kaj por tio mi
proponas la lingvon francan, cxar tiu cxi lingvo en nia tempo en
multaj sferoj ankoraux havas la rolon de lingvo internacia. _Sed
tute ne estas postulata, ke vi aux via adresito sciu la lingvon
francan,_ cxar la vorto devas esti elskribata el la franca
vortaro sen ia sxangxo, en tiu formo, en kiu gxi estas trovata en
la vortaro; estas nur necese, ke la skribanto kaj la ricevanto
havu sub la mano francan vortaron (se ili ne pli volas uzi alian
lingvon).
Multaj kredeble estos malkontentaj, ke mi ne volas eldoni persone
plenan auxtoritatan vortaron, kiun cxiuj devus obei. La amaso
amas, ke oni donu al gxi legxojn, ke oni donu al gxi ne bonan,
sed jam tute pretan,--kaj la vojon, kiun mi proponas, multaj
nomos tro malrapida. Se mi ne eldonas mem vortarojn pli plenajn,
sed lasas ilian kreadon al la publiko, mi gxin faras ne pro
maldiligento: suficxe plena vortaro jam estas preta cxe mi, kaj
mi povus eldoni gxin ecx tuj, kaj se gxi ecx ne estus preta, la
leganto komprenos, ke gxi estas tute ne malfacila por mi krei
cxiutage certan nombron da vortoj kaj eldonadi pasxo post pasxo
vortarojn cxiam pli plenajn. Por mi _persone_ estus kompreneble
multe pli oportuna teni la sorton de l' lingvo internacia en miaj
manoj. Tial, mi esperas, la leganto komprenos, ke kreinte la
fundamenton de l' lingvo, mi nun deprenas de mi tutan
auxtoritaton nur tial, ke mi profunde kredas, ke tion postulas la
interesoj de l' afero. La tempo, mi esperas, montros, ke mi ne
eraris. Sed se la estonteco ecx montros, ke mi eraris kaj ke
plena vortaro devas esti kreata de _unu_ persono, la leganto ne
forgesu ke mi ja povas gxin fari ankaux poste! Sed mi faros gxin
nur tiam, se la tempo montros, ke gxi estas efektive _necesa._
Nun mi laborados, mi skribados verkojn, mi kreados vortojn,--sed
cxion kiel privata amiko de l' lingvo internacia, kaj cxiu alia
povas gxin fari kun la egala kompetenteco.
5) Je la demando, kiam mi eldonos vortarojn returnitajn
(nacia-internaciajn), kiam mi eldonos mian brosxuron en cxiuj
aliaj lingvoj, cxu mi eldonos lernolibrojn sistemajn kaj vastajn,
librojn, gazetojn etc.--mi jam nun ne bezonas respondi; cxar,
konante nun la lingvon internacian ne malpli ol mi mem, kaj
estante nun egala morala kaj materiala mastro de la lingvo kiel
mi mem,--cxiu povas nun mem eldoni cxiajn necesajn verkojn, ne
atendante gxis _mi_ gxin faros. Mi faros, kion mi povos, kaj
cxiu alia amiko de l' lingvo faru ankaux, kion li povas; mi mem
ne povas eldoni ecx la centan parton de tio, kio estas bezonata.
6) Multaj petas, ke mi komencu eldonadi la adresarojn de la
"promesintoj", por ke la amikoj de l' lingvo internacia sciu unu
pri alia kaj povu korespondi inter si. Tiujn adresarojn mi
kredeble efektive komencos eldonadi, sed nur tiam, kiam mi vidos,
ke la homoj efektive komprenis la gravecon de l' promesoj kaj
prenas la aferon suficxe serioze. Sed nun estas bedauxrinde
ankoraux multaj, kiuj, vive laborante por la afero kaj tute bone
korespondante en la lingvo internacia, ne sendis ankoraux ilian
"promeson"!
7) Multaj min demandas, per kio ili povas esti utilaj al la
afero de l' lingvo internacia, kiel ili devas labori kaj kiel oni
povas la plej certe progresigi la aferon. Mia respondo nun devas
esti: cxiu laboru tiel, kiel li trovos la plej bona, cxar la
sorto de l' afero estas nun egale en la manoj de ni cxiuj. Celon
ni cxiuj havas unu kaj klaran: ke la nombro de l' amikoj de l'
lingvo internacia, la nombro de l' personoj uzantaj tiun lingvon
kaj laborantaj por gxi--konstante kresku, kaj ke la lingvo mem
cxiam pli ricxigxu. Por tio ni ne bezonas kondukanton: cxia
persono, cxia rondeto, cxia societo laboru laux sia bontrovo, en
sia sfero kaj laux siaj fortoj,--kaj malgraux la disjxeteco de l'
laboro (se gxi nur estos cxie suficxe energia) post la plej
mallonga tempo ni vidos, ke nia komuna celo estas alvenita, ke la
lingvo internacia fortigxis kaj estas uzata de la tuta mondo.
Tie cxi mi nur uzos la bonan okazon kaj esprimos per kelkaj
vortoj mian _personan_ penson pri tio, kiel ni devas faradi:
_a_) Antaux cxio (kaj tio cxi estas la plej grava) ni devas
labori diligente kaj ne malvarmigxante por la afero kaj tute ne
zorgante tion, kion diras aux faras aliaj. Estas multaj, kiuj
komprenante bone la utilecon de l' afero, alfalis al gxi en la
komenco tre varmege, certe kredante, ke post kelkaj monatoj la
tuta mondo jam estos plena de la lingvo internacia; sed kiam post
kelka tempo ili vidis, ke la mondo estas ankoraux trankvila, ke
la plej granda parto de l' mondo ecx ankoraux ne scias pri la
afero, ke la gazetoj ne alportas cxiutage sensaciajn novajxojn
pri la irado de l' afero,--ili tute malvarmigxis por la afero. De
la efemera laboro de _tiaj_ amikoj la afero ne sole nenion
gajnas, sed kontrauxe, gxi nur perdas. Sed _efektivaj_ amikoj de
l' afero ne rigardas, cxu la afero jam faris multon da bruo kaj
cxu gxi estas jam suficxe "en modo"; profunde kredante, ke la
afero estas utila kaj havas estontecon, ili laboras senbrue, sed
diligente kaj konstante, cxiu en sia urbo, en sia lando kaj laux
siaj fortoj,--kaj danke la laboron de _tiuj cxi_ amikoj mi
esperas, ke l' afero baldaux kaj sen bruo vastigxos en la tuta
mondo.
_b_) Oni devas energie kolekti "promesojn", ne timante la altecon
de la nombro. Mi ripete turnas la okulojn de l' amikoj sur tiun
cxi punkton, sxajne fantazian, sed efektive tre gravan. Cxiu el
la promesoj aparte havas signifon tre malgrandan, kaj tial multaj
ne volas kolekti, dirante, ke promesojn oni devas sendi en granda
nombro aux tute ilin ne sendi. Mi ripetas, ke tia parolado estas
tute malprava. Ne estimante apartajn unuojn, ni neniam venos al
grandaj nombroj. Cxiu promeso aparte havas signifon la plej
malgrandegan, sed unu post unu ilia nombro grandigxos, kaj tiam
ili prezentos grandegan forton kaj decidos per unu fojo la gravan
demandon de lingvo internacia. Se miaj vortoj estas ne suficxe
kredigaj, kaj vi restas skeptikaj, ne forgesu almenaux, ke
_malutilon_ la promesoj en cxia okazo ne portas, se ili ecx
neniam venos al la esperata nombro, sed _utilon_ ili cxe felicxaj
rezultatoj povas alporti grandegan.
_c_) Grandegan utilon alportos al la afero tiuj, kiuj ricxigos
la _literaturon_ de l' lingvo internacia. Nenio povas tiel bone
imponi al la amaso, kiel _faktoj_ kaj konstantaj _signoj de
vivo._ Oni devas sencxese eldonadi cxiam novajn verkojn pri la
lingvo internacia, kaj la plej grava--_en_ tiu lingvo. La kampo
tie cxi estas granda, eldoni oni povas kaj devas multe. Antaux
cxio la amikoj devas eldoni la gramatikon kaj la vortaron en
cxiuj lingvoj de la mondo. Eldoninte la gramatikon kaj la
vortaron en la lingvo de iu popolo, vi ne sole donos al tiu
popolo la eblon aligxi al la homara afero, sed unutempe (danke la
vortareton) vi per unu fojo donas al la tuta mondo la eblon
korespondi libere kun cxiu ano de tiu popolo. La eldonado de la
malgranda vortareto en cxia aparta lingvo postulas malmulte da
laboro kaj tre malmultege da mono. Oni devas eldoni vortarojn
returnitajn; cxar estas jam eldonitaj vortaroj rektaj, la
pretigado de vortaroj returnitaj estas laboro tre facila kaj
malmulte kosta. Laux la mezuro de la progresado kaj ricxigxado
de l' lingvo oni devas eldonadi pli plenajn vortarojn, kaj estus
bone, ke en ili la novaj vortoj, kreitaj de l' auxtoroj mem,
estus donitaj kune kun ilia franca traduko. Oni devas eldoni pli
vastajn lernolibrojn, laux bonaj metodoj, kun multaj ekzemploj
kaj pecoj por traduki,--cxar la lernolibroj, kiujn mi eldonis
mem, estas tre malgrandaj, kunpremitaj kaj faritaj nur por homoj
pli-malpli instruitaj. Fine, por ke la lingvo eble pli rapide
fortigxu kaj ricxigxu, oni devas eldoni kiel eble pli multe da
verkoj en la lingvo internacia, originalaj aux tradukitaj; kaj
tiuj personoj aux rondetoj, kiuj havas la eblon, devas komenci
eldonadi gazetojn kaj jxurnalojn en la lingvo internacia.
El cxiuj specoj de verkoj, pri kiuj mi parolis, mi _mem_ povas
eldoni nur tre malgrandan parton, cxar mi havas tro malmulte da
tempo kaj tro malgrandajn kapitalojn. Cxiu el la amikoj de l'
lingvo aparte povas ankaux eldoni nur malmulte. Sed se cxiu el
ni faros tiun malmulton, kiun li povas, tiam la literaturo de l'
lingvo internacia rapide vastigxos.
Por ke cxiuj povu scii pri cxiu nova eldonita verko, mi petas
cxiun, kiu eldonos ion pri la lingvo internacia aux en tiu cxi
lingvo, sendi al mi unu ekzemplaron de sia verko; cxar komencante
de Auxgusto 1888 mi eldonados cxiumonate nomarojn de cxiuj verkoj
pri la lingvo internacia, kiuj eliris de la komenco gxis tiu
tempo. Apud cxiu verko estos dirita, kiu gxin eldonis, kiom gxi
kostas kaj kie oni gxin povas ricevi. Alsendinte la koston de
posxta transsendo, cxiu povas en cxiu tempo ricevi de mi la plej
novan nomaron de l' verkoj. _La eldonantojn de l' verkoj mi
petas ankaux, ke en la fino de cxia verko aux verketo, kiun ili
eldonos, ili presu cxiam la plej novan el la diritaj nomaroj._ Mi
esperas, ke neniu el la eldonantoj malkonsentos plenumi mian
peton, kiu estas egale grava por la eldonantoj kiel por la afero
mem.
_cx_) Tre grava por la progresado de l' lingvo internacia estas
diligenta uzado gxin en korespondado kun amikoj kaj konatoj aux
ecx kun nekonatoj. Kiom ajn vi ripetados al la amaso pri la
utileco kaj la oportuneco de l' lingvo, la plej granda parto de
l' amaso restos surda por viaj vortoj, cxar gxi timos, ke vi
postulas de gxi ian oferon. Sed se cxiuj amikoj de l' lingvo
internacia anstataux paroladi _farados,_ tiam vi baldaux vidos,
ke la tuta indiferenta amaso aligxis jam al la afero, sen bruo
kaj ecx mem tion ne vidinte. Ricevinte de vi leteron internacian
kaj kompreninte gxin, kvankam li la lingvon ne lernis, via
adresito vidos _praktike_ la oportunecon de l' lingvo, kaj li
komencos mem gxin uzadi; se li restos indiferenta, tiam ricevinte
kelkajn fojojn tiajn leterojn, li jam scios suficxe bone la
lingvon, tute gxin ne lerninte.
_d_) Estas kompreneble ankoraux multaj vojoj kaj vojetoj por
progresigi l' aferon de l' lingvo internacia, sed mi devas ilin
lasi al la bontrovo kaj placxo de cxiu aparta persono. Estus
bone, se en cxiuj urboj kaj urbetoj estus kreitaj rondetoj por
kune labori por la afero de l' lingvo (en kelkaj urboj tiaj
rondetoj jam estas kreitaj). Per pripensado kaj laborado
kunligita oni cxiam povas pli multe fari, ol laborante aparte.
Sed unu aferon oni ne devas forgesi: oni devas esti atendemaj
kaj konstantaj; ni ne devas atendi, ke aliaj nin kuragxigu per
sia ekzemplo, kaj ni ne devas perdi la kuragxon kaj malvarmigxi,
se ni tiun ekzemplon ne vidas,--ni devas per nia propra laboro
doni ekzemplon al aliaj; kaj se en la unua tempo neniu al ni
aligxos, aux se oni ecx ridos je ni, ni devas kredi, ke pli aux
malpli frue la ridantoj venos al ni. Ni iru kuragxe antauxen,
cxar nia afero estas honesta kaj utila!
--------
Tiu cxi libreto estas la lasta vorto, kiun mi elparolas en rolo
de auxtoro. De tiu cxi tago la estonteco de l' lingvo internacia
ne estas jam pli multe en miaj manoj, ol en la manoj de cxia alia
amiko de la sankta ideo. Ni devas nun cxiuj egale labori, cxiu
laux siaj fortoj. Cxiu el vi povas nun fari por nia afero tiom
same kiom mi, kaj multaj el vi povas fari multe pli multe ol mi,
cxar mi estas sen kapitaloj, kaj el mia tempo, okupita de laboro
por cxiutaga pano, mi povas oferi al la amata afero nur tre
malgrandan parton. Mi faris por la afero cxion, kion mi povis,
kaj se cxiu efektiva amiko de l' lingvo internacia alportos al
gxi ecx la centan parton de l' moralaj kaj materialaj oferoj,
kiujn mi al gxi alportis tra dekdu jaroj gxis hodiaux, tiam la
afero iros bonege kaj venos al la celo post la plej mallonga
tempo. Ni laboru kaj esperu!