Germania and Agricola
C >>
Caius Cornelius Tacitus >> Germania and Agricola
Pages:
1 |
2 |
3 |
4 | 5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
11 |
12 |
13 |
14 |
15 |
16 |
17
XX. Haec primo statim anno comprimendo, egregiam famam paci circumdedit;
quae vel incuria vel intolerantia priorum haud minus quam bellum
timebatur. Sed, ubi aestas advenit, contracto exercitu, multus in agmine
laudare modestiam, disjectos coercere: loca castris ipse capere,
aestuaria ac silvas ipse praetentare; et nihil interim apud hostes
quietum pati, quo minus subitis excursibus popularetur: atque, ubi satis
terruerat, parcendo rursus irritamenta pacis ostentare. Quibus rebus
multae civitates, quae in illum diem ex aequo egerant, datis obsidibus,
iram posuere, et praesidiis castellisque circumdatae tanta ratione
curaque, ut nulla ante Britanniae nova pars illacessita transierit.
XXI. Sequens hiems saluberrimis consiliis absumpta: namque, ut homines
dispersi ac rudes, eoque in bella faciles, quieti et otio per voluptates
assuescerent, hortari privatim, adjuvare publice, ut templa, fora, domus
exstruerent, laudando promptos et castigando segnes: ita honoris
aemulatio pro necessitate erat. Jam vero principum filios liberalibus
artibus erudire, et ingenia Britannorum studiis Gallorum anteferre, ut,
qui modo linguam Romanam abnuebant, eloquentiam concupiscerent. Inde
etiam habitus nostri honor et frequens toga: paulatimque discessum ad
delenimenta vitiorum, porticus et balnea et conviviorum elegantiam: idque
apud imperitos humanitas vocabatur, cum pars servitutis esset.
XXII. Tertius expeditionum annus novas gentes aperuit, vastatis usque ad
Taum (aestuario nomen est) nationibus: qua formidine territi hostes
quanquam conflictatum saevis tempestatibus exercitum lacessere non ausi;
ponendisque insuper castellis spatium fuit. Annotabant periti non alium
ducem opportunitates locorum sapientius legisse: nullum ab Agricola
positum castellum aut vi hostium expugnatum aut pactione ac fuga
desertum. Crebrae eruptiones: nam adversus moras obsidionis annuis copiis
firmabantur: ita intrepida ibi hiems, et sibi quisque praesidio, irritis
hostibus eoque desperantibus, quia soliti plerumque damna aestatis
hibernis eventibus pensare, tum aestate atque hieme juxta pellebantur.
Nec Agricola unquam per alios gesta avidus intercepit: seu centurio seu
praefectus, incorruptum facti testem habebat. Apud quosdam acerbior in
conviciis narrabatur; ut erat comis bonis, adversus malos injucundus:
ceterum ex iracundia nihil supererat; secretum et silentium ejus non
timeres: honestius putabat offendere, quam odisse.
XXIII. Quarta aestas obtinendis, quae percurrerat, insumpta: ac, si
virtus exercituum et Romani nominis gloria pateretur, inventus in ipsa
Britannia terminus. Nam Clota et Bodotria, diversi maris aestibus per
immensum revectae, angusto terrarum spatio dirimuntur: quod tum
praesidiis firmabatur: atque omnis propior sinus tenebatur, summotis
velut in aliam insulam hostibus.
XXIV. Quinto expeditionum anno, nave prima transgressus, ignotas ad id
tempus gentes crebris simul ac prosperis proeliis domuit: eamque partem
Britanniae, quae Hiberniam aspicit, copiis instruxit in spem magis quam
ob formidinem; si quidem Hibernia, medio inter Britanniam atque Hispaniam
sita et Gallico quoque mari opportuna, valentissimam imperii partem
magnis invicem usibus miscuerit. Spatium ejus, si Britanniae comparetur,
angustius, nostri maris insulas superat. Solum coelumque et ingenia
cultusque hominum haud multum a Britannia differunt: in melius aditus
portusque per commercia et negotiatores cogniti. Agricola expulsum
seditione domestica unum ex regulis gentis exceperat ac specie amicitiae
in occasionem retinebat. Saepe ex eo audivi, legione una et modicis
auxiliis debellari obtinerique Hiberniam posse. Idque etiam adversus
Britanniam profuturum, si Romana ubique arma, et velut e conspectu
libertas tolleretur.
XXV. Ceterum aestate, qua sextum officii annum inchoabat, amplexus
civitates trans Bodotriam sitas, quia motus universarum ultra gentium et
infesta hostilis exercitus itinera timebantur, portus classe exploravit:
quae, ab Agricola primum assumpta in partem virium, sequebatur egregia
specie, cum simul terra, simul mari bellum impelleretur, ac saepe iisdem
castris pedes equesque et nauticus miles, mixti copiis et laetitia, sua
quisque facta, suos casus attollerent: ac modo silvarum ac montium
profunda, modo tempestatum ac fluctuum adversa, hinc terra et hostis,
hinc victus Oceanus militari jactantia compararentur. Britannos quoque,
ut ex captivis audiebatur, visa classis obstupefaciebat, tanquam, aperto
maris sui secreto, ultimum victis perfugium clauderetur. Ad manus et arma
conversi Caledoniam incolentes populi, paratu magno, majore fama, uti mos
est de ignotis, oppugnasse ultro, castella adorti, metum, ut provocantes,
addiderant: regrediendumque citra Bodotriam, et excedendum potius, quam
pellerentur, specie prudentium ignavi admonebant: cum interim cognoscit
hostes pluribus agminibus irrupturos. Ac, ne superante numero et peritia
locorum circumiretur, diviso et ipse in tres partes exercitu incessit.
XXVI. Quod ubi cognitum hosti, mutato repente consilio, universi nonam
legionem, ut maxime invalidam, nocte aggressi, inter somnum ac
trepidationem caesis vigilibus, irrupere. Jamque in ipsis castris
pugnabant, cum Agricola, iter hostium ab exploratoribus edoctus et
vestigiis insecutus, velocissimos equitum peditumque assultare tergis
pugnantium jubet, mox ab universis adjici clamorem; et propinqua luce
fulsere signa: ita ancipiti malo territi Britanni: et Romanis redit
animus, ac, securi pro salute, de gloria certabant. Ultro quin etiam
erupere: et fuit atrox in ipsia portarum angustiis proelium, donec pulsi
hostes; utroque exercitu certante, his, ut tulisse opem, illis, ne
eguisse auxilio viderentur. Quod nisi paludes et silvae fugientes
texissent, debellatum illa victoria foret.
XXVII. Cujus conscientia ac fama ferox exercitus nihil virtuti suae
invium: penetrandam Caledoniam, inveniendumque tandem Britanniae terminum
continuo proeliorum cursu, fremebant: atque illi modo cauti ac sapientes,
prompti post eventum ac magniloqui erant. Iniquissima haec bellorum
conditio est: prospera omnes sibi vindicant, adversa uni imputantur. At
Britanni non virtute, sed occasione et arte ducis rati, nihil ex
arrogantia remittere, quo minus juventutem armarent, conjuges ac liberos
in loca tuta transferrent, coetibus ac sacrificiis conspirationem
civitatum sancirent: atque ita irritatis utrimque animis discessum.
XXVIII. Eadem aestate cohors Usipiorum, per Germanias conscripta, in
Britanniam transmissa, magnum ac memorabile facinus ausa est. Occiso
centurione ac militibus, qui ad tradendam disciplinam immixti manipulis
exemplum et rectores habebantur, tres liburnicas, adactis per vim
gubernatoribus, ascendere: et uno remigante, suspectis duobus eoque
interfectis, nondum vulgato rumore ut miraculum praevehebantur: mox hac
atque illa rapti, et cum plerisque Britannorum, sua defensantium, proelio
congressi, ac saepe victores, aliquando pulsi, eo ad extremum inopiae
venere, ut infirmissimos suorum, mox sorte ductos, vescerentur. Atque
circumvecti Britanniam, amissis per inscitiam regendi navibus, pro
praedonibus habiti, primum a Suevis, mox a Frisiis intercepti sunt: ac
fuere, quos per commercia venumdatos et in nostram usque ripam mutatione
ementium adductos, indicium tanti casus illustravit.
XXIX. Initio aestatis Agricola, domestico vulnere ictus, anno ante natum
filum amisit. Quem casum neque, ut plerique fortium virorum, ambitiose,
neque per lamenta rursus ac moerorem muliebriter tulit: et in luctu
bellum inter remedia erat. Igitur praemissa classe, quae pluribus locis
praedata, magnum et incertum terrorem faceret, expedito exercitu, cui ex
Britannis fortissimos et longa pace exploratos addiderat, ad montem
Grampium pervenit, quem jam hostis insederat. Nam Britanni, nihil fracti
pugnae prioris eventu, et ultionem aut servitium exspectantes, tandemque
docti commune periculum concordia propulsandum, legationibus et
foederibus omnium civitatum vires exciverant. Jamque super triginta
millia armatorum aspiciebantur, et adhuc affluebat omnis juventus et
quibus cruda ac viridis senectus, clari bello et sua quisque decora
gestantes: cum inter plures duces virtute et genere praestans, nomine
Calgacus, apud contractam multitudinem proelium poscentem, in hunc modum
locutus fertur:
XXX. "Quotiens causas belli et necessitatem nostram intueor, magnus mihi
animus est hodiernum diem consensumque vestrum initium libertatis totius
Britanniae fore. Nam et universi servitutis expertes, et nullae ultra
terrae, ac ne mare quidem securum, imminente nobis classe Romana: ita
proelium atque arma, quae fortibus honesta, eadem etiam ignavis tutissima
sunt. Priores pugnae, quibus adversus Romanos varia fortuna certatum est,
spem ac subsidium in nostris manibus habebant: quia nobilissimi totius
Britanniae eoque in ipsis penetralibus siti, nec servientium littora
aspicientes, oculos quoque a contactu dominationis inviolatos habebamus.
Nos terrarum ac libertatis extremos, recessus ipse ac sinus famae in
hunc diem defendit: nunc terminus Britanniae patet; atque omne ignotum
pro magnifico est. Sed nulla jam ultra gens, nihil nisi fluctus et saxa,
et infestiores Romani: quorum superbiam frustra per obsequium et
modestiam effugeris. Raptores orbis, postquam cuncta vastantibus defuere
terrae, et mare scrutantur: si locuples hostis est, avari; si pauper,
ambitiosi: quos non Oriens, non Occidens, satiaverit. Soli omnium opes
atque inopiam pari affectu concupiscunt. Auferre, trucidare, rapere,
falsis nominibus imperium; atque, ubi solitudinem faciunt, pacem
appellant."
XXXI. "Liberos cuique ac propinquos suos natura carissimos esse voluit;
hi per delectus, alibi servituri, auferuntur conjuges sororesque, etsi
hostilem libidinem effugiant, nomine amicorum atque hospitum polluuntur.
Bona fortunasque in tributum egerunt, annos in frumentum: corpora ipsa ac
manus silvis ac paludibus emuniendis inter verbera ac contumelias
conterunt. Nata servituti mancipia semel veneunt, atque ultro a dominis
aluntur: Britannia servitutem suam quotidie emit, quotidie pascit. Ac,
sicut in familia recentissimus quisque servorum et conservis ludibrio
est, sic in hoc orbis terrarum vetere famulatu novi nos et viles in
excidium petimur. Neque enim arva nobis aut metalla aut portus sunt,
quibus exercendis reservemur. Virtus porro ac ferocia subjectorum ingrata
imperantibus: et longinquitas ac secretum ipsum quo tutius, eo
suspectius. Ita, sublata spe veniae, tandem sumite animum, tam quibus
salus, quam quibus gloria carissima est. Trinobantes, femina duce,
exurere coloniam, expugnare castra, ac, nisi felicitas in socordiam
vertisset, exuere jugum potuere: nos integri et indomiti et libertatem
non in poenitentiam laturi, primo statim congressu nonne ostendamus, quos
sibi Caledonia viros seposuerit? An eandem Romanis in bello virtutem,
quam in pace lasciviam adesse creditis?"
XXXII. "Nostris illi dissensionibus ac discordiis clari, vitia hostium in
gloriam exercitus sui vertunt: quem contractum ex diversissimis gentibus,
ut secundae res tenent, ita adversae dissolvent: nisi si Gallos et
Germanos et (pudet dictu) Britannorum plerosque, licet dominationi
alienae sanguinem commodent, diutius tamen hostes quam servos, fide et
affectu teneri putatis: metus et terror est, infirma vincula caritatis
quae ubi removeris, qui timere desierint, odisse incipient. Omnia
victoriae incitamenta pro nobis sunt: nullae Romanos conjuges accendunt;
nulli parentes fugam exprobraturi sunt; aut nulla plerisque patria, aut
alia est. Paucos numero, trepidos ignorantia, coelum ipsum ac mare et
silvas, ignota omnia circumspectantes, clausos quodammodo ac vinctos dii
nobis tradiderunt. Ne terreat vanus aspectus et auri fulgor atque
argenti, quod neque tegit neque vulnerat. In ipsa hostium acie inveniemus
nostras manus: agnoscent Britanni suam causam: recordabuntur Galli
priorem libertatem: deserent illos ceteri Germani, tanquam nuper Usipii
reliquerunt. Nec quidquam ultra formidinis: vacua castella, senum
coloniae, inter male parentes et injuste imperantes aegra municipia et
discordantia: hic dux, hic exercitus: ibi tributa et metalla et ceterae
servientium poenae: quas in aeternum perferre aut statim ulcisci in hoc
campo est. Proinde ituri in aciem et majores vestros et posteros
cogitate."
XXXIII. Excepere orationem alacres, ut barbaris moris, cantu et fremitu
clamoribusque dissonis. Jam que agmina, et armorum fulgores audentissimi
cujusque procursu: simul instruebantur acies: cum Agricola, quanquam
laetum et vix munimentis coercitum militem adhortatus, ita disseruit:
"Octavus annus est, commilitones, ex quo virtute et auspiciis imperii
Romani fide atque opera vestra Britanniam vicistis: tot expeditionibus,
tot proeliis, seu fortitudine adversus hostes seu patientia ac labore
paene adversus ipsam rerum naturam opus fuit, neque me militum neque vos
ducis poenituit. Ergo egressi, ego veterum legatorum, vos priorum
exercituum terminos, finem Britanniae non fama nec rumore, sed castris et
armis tenemus. Inventa Britannia et subacta. Equidem saepe in agmine, cum
vos paludes montesve et flumina fatigarent, fortissimi cujusque voces
audiebam, Quando dabitur hostis, quando acies? Veniunt, e latebris suis
extrusi: et vota virtusque in aperto, omniaque prona victoribus, atque
eadem victis adversa. Nam, ut superasse tantum itineris, silvas evasisse,
transisse aestuaria pulchrum ac decorum in frontem; ita fugientibus
periculosissima, quae hodie prosperrima sunt. Neque enim nobis aut
locorum eadem notitia aut commeatuum eadem abundantia: sed manus et arma
et in his omnia. Quod ad me attinet, jam pridem mihi decretum est, neque
exercitus neque ducis terga tuta esse. Proinde et honesta mors turpi vita
potior; et incolumitas ac decus eodem loco sita sunt: nec inglorium
fuerit, in ipso terrarum ac naturae fine cecidisse."
XXXIV. "Si novae gentes atque ignota acies constitisset, aliorum
exercituum exemplis vos hortarer: nunc vestra decora recensete, vestros
oculos interrogate. Ii sunt, quos proximo anno, unam legionem furto
noctis aggressos, clamore debellastis: ii ceterorum Britannorum
fugacissimi, ideoque tam diu superstites. Quomodo silvas saltusque
penetrantibus fortissimum quodque animal contra ruere, pavida et inertia
ipso agminis sono pelluntur, sic acerrimi Britannorum jam pridem
ceciderunt: reliquus est numerus ignavorum et metuentium, quos quod
tandem invenistis, non restiterunt, sed deprehensi sunt: novissimae res
et extremo metu corpora defixere aciem in his vestigiis, in quibus
pulchram et spectabilem victoriam ederetis. Transigite cum
expeditionibus: imponite quinquaginta annis magnum diem: approbate
reipublicae nunquam exercitui imputari potuisse aut moras belli aut
causas rebellandi."
XXXV. Et alloquente adhuc Agricola, militum ardor eminebat, et finem
orationis ingens alacritas consecuta est, statimque ad arma discursum.
Instinctos ruentesque ita disposuit, ut peditum auxilia, quae octo
millia erant, mediam aciem firmarent, equitum tria millia cornibus
affunderentur: legiones pro vallo stetere, ingens victoriae decus citra
Romanum sanguinem bellanti, et auxilium, si pellerentur. Britannorum
acies, in speciem simul ac terrorem, editioribus locis constiterat
ita, ut primum agmen aequo, ceteri per acclive jugum connexi velut
insurgerent: media campi covinarius et eques strepitu ac discursu
complebat. Tum Agricola superante hostium multitudine veritus, ne simul
in frontem, simul et latera suorum pugnaretur, diductis ordinibus,
quanquam porrectior acies futura erat et arcessendas plerique legiones
admonebant, promptior in spem et firmus adversis, dimisso equo pedes
ante vexilla constitit.
XXXVI. Ac primo congressu eminus certabatur simul constantia, simul arte
Britanni ingentibus gladiis et brevibus cetris missilia nostrorum vitare
vel excutere, atque ipsi magnam vim telorum superfundere: donec Agricola
Batavorum cohortes ac Tungrorum duas cohortatus est, ut rem ad mucrones
ac manus adducerent: quod et ipsis vetustate militiae exercitatum, et
hostibus inhabile parva scuta et enormes gladios gerentibus: nam
Britannorum gladii sine mucrone complexum armorum et in aperto pugnam non
tolerabant. Igitur, ut Batavi miscere ictus, ferire umbonibus, ora
foedare, et stratis qui in aequo obstiterant, erigere in colles aciem
coepere, ceterae cohortes, aemulatione et impetu commistae, proximos
quosque caedere; ac plerique semineces aut integri festinatione victoriae
relinquebantur. Interim equitum turmae fugere, covinarii peditum se
proelio miscuere: et, quanquam recentem terrorem intulerant, densis tamen
hostium agminibus et inaequalibus locis haerebant: minimeque equestris ea
pugnae facies erat, cum aegre diu stantes simul equorum corporibus
impellerentur, ac saepe vagi currus, exterriti sine rectoribus equi, ut
quemque formido tulerat, transversos aut obvios incursabant.
XXXVII. Et Britanni, qui adhuc pugnae expertes summa collium insederant
et paucitatem nostrorum vacui spernebant, degredi paulatim et circumire
terga vincentium coeperant: ni id ipsum veritus Agricola, quatuor equitum
alas, ad subita belli retentas, venientibus opposuisset, quantoque
ferocius accurrerant, tanto acrius pulsos in fugam disjecisset. Ita
consilium Britannorum in ipsos versum: transvectaeque praecepto ducis a
fronte pugnantium alae, aversam hostium aciem invasere. Tum vero
patentibus locis grande et atrox spectaculum: sequi, vulnerare, capere
atque eosdem, oblatis aliis, trucidare. Jam hostium, prout cuique
ingenium erat, catervae armatorum paucioribus terga praestare, quidam
inermes ultro ruere ac se morti offerre; passim arma et corpora et laceri
artus et cruenta humus: et aliquando etiam victis ira virtusque; postquam
silvis appropinquarunt, collecti primos sequentium incautos et locorum
ignaros circumveniebant. Quod ni frequens ubique Agricola validas et
expeditas cohortes indaginis modo, et, sicubi arctiora erant, partem
equitum dimissis equis, simul rariores silvas equitem persultare
jussisset, acceptum aliquod vulnus per nimiam fiduciam foret. Ceterum,
ubi compositos firmis ordinibus sequi rursus videre, in fugam versi, non
agminibus, ut prius, nec alius alium respectantes, rari et vitabundi
invicem, longinqua atque avia petiere. Finis sequendi nox et satietas
fuit: caesa hostium ad decem millia: nostrorum trecenti sexaginta
cecidere: in quis Aulus Atticus praefectus cohortis, juvenili ardore et
ferocia equi hostibus illatus.
XXXVIII. Et nox quidem gaudio praedaque laeta victoribus: Britanni
palantes, mixtoque virorum mulierumque ploratu, trahere vulneratos,
vocare integros, deserere domos ac per iram ultro incendere: eligere
latebras et statim relinquere: miscere invicem consilia aliqua, dein
separare: aliquando frangi aspectu pignorum suorum, saepius concitari:
satisque constabat, saevisse quosdam in conjuges ac liberos, tanquam
misererentur. Proximus dies faciem victoriae latius aperuit: vastum
ubique silentium, secreti colles, fumantia procul tecta, nemo
exploratoribus obvius: quibus in omnem partem dimissis, ubi incerta fugae
vestigia neque usquam conglobari hostes compertum et exacta jam aestate
spargi bellum nequibat, in fines Horestorum exercitum deducit. Ibi
acceptis obsidibus, praefecto classis circumvehi Britanniam praecepit.
Datae ad id vires, et praecesserat terror. Ipse peditem atque equites
lento itinere, quo novarum gentium animi ipsa transitus mora terrerentur,
in hibernis locavit. Et simul classis secunda tempestate ac fama
Trutulensem portum tenuit, unde proximo latere Britanniae lecto omni
redierat.
XXXIX. Hunc rerum cursum, quanquam nulla verborum jactantia epistolis
Agricolae actum, ut Domitiano moris erat, fronte laetus, pectore anxius
excepit. Inerat conscientia derisui fuisse nuper falsum e Germania
triumphum, emptis per commercia, quorum habitus et crines in captivorum
speciem formarentur: at nunc veram magnamque victoriam, tot millibus
hostium caesis, ingenti fama celebrari. Id sibi maxime formidolosum,
privati hominis nomen supra principis attolli: frustra studia fori et
civilium artium decus in silentium acta, si militarem gloriam alius
occuparet: et cetera utcumque facilius dissimulari: ducis boni
imperatoriam virtutem esse. Talibus curis exercitus, quodque saevae
cogitationis indicium erat, secreto suo satiatus, optimum in praesentia
statuit reponere odium, donec impetus famae et favor exercitus
languesceret: nam etiam tum Agricola Britanniam obtinebat.
XL. Igitur triumphalia ornamenta et illustris statuae honorem et quidquid
pro triumpho datur, multo verborum honore cumulata, decerni in senatu
jubet; addique insuper opinionem, Syriam provinciam Agricolae destinari,
vacuam tum morte Atilii Rufi consularis et majoribus reservatam.
Credidere plerique libertum ex secretioribus ministeriis missum ad
Agricolam codicillos, quibus ei Syria dabatur, tulisse cum praecepto, ut,
si in Britannia foret, traderentur: eumque libertum in ipso freto Oceani
obvium Agricolae, ne appellato quidem eo, ad Domitianum remeasse: sive
verum istud, sive ex ingenio principis fictum ac compositum est.
Tradiderat interim Agricola successori suo provinciam quietam tutamque.
Ac, ne notabilis celebritate et frequentia occurrentium introitus esset,
vitato amicorum officio, noctu in urbem, noctu in palatium, ita ut
praeceptum erat, venit: exceptusque brevi osculo et nullo sermone turbae
servientium immixtus est. Ceterum, ut militare nomen, grave inter
otiosos, aliis virtutibus temperaret, tranquillitatem atque otium penitus
auxit, cultu modicus, sermone facilis, uno aut altero amicorum comitatus;
adeo ut plerique quibus magnos viros per ambitionem aestimare mos est,
viso aspectoque Agricola, quaererent famam, pauci interpretarentur.
XLI. Crebro per eos dies apud Domitianum absens accusatus, absens
absolutus est. Causa periculi non crimen ullum aut querela laesi
cujusquam, sed infensus virtutibus princeps et gloria viri ac pessimum
inimicorum genus, laudantes. Et ea insecuta sunt reipublicae tempora,
quae sileri Agricolam non sinerent: tot exercitus in Moesia Daciaque et
Germania Pannoniaque, temeritate aut per ignaviam ducum amissi: tot
militares viri cum tot cohortibus expugnati et capti: nec jam de limite
imperii et ripa, sed de hibernis legionum et possessione dubitatum. Ita,
cum damna damnis continuarentur atque omnis annus funeribus et cladibus
insigniretur, poscebatur ore vulgi dux Agricola: comparantibus cunctis
vigorem, constantiam et expertum bellis animum cum inertia et formidine
ceterorum. Quibus sermonibus satis constat Domitiani quoque aures
verberatas, dum optimus quisque libertorum amore et fide, pessimi
malignitate et livore, pronum deterioribus principem exstimulabant. Sic
Agricola simul suis virtutibus, simul vitiis aliorum, in ipsam gloriam
praeceps agebatur.
XLII. Aderat jam annus, quo proconsulatum Asiae et Africae sortiretur, et
occiso Civica nuper nec Agricolae consilium deerat, nec Domitiano
exemplum. Accessere quidam cogitationum principis periti, qui, iturusne
esset in provinciam, ultro Agricolam interrogarent: ac primo occultius
quietem et otium laudare, mox operam suam in approbanda excusatione
offerre: postremo non jam obscuri, suadentes simul terrentesque,
pertraxere ad Domitianum; qui paratus simulatione, in arrogantiam
compositus, et audiit preces excusantis, et, cum annuisset, agi sibi
gratias passus est: nec erubuit beneficii invidia. Salarium tamen,
proconsulari solitum offerri et quibusdam a se ipso concessum, Agricolae
non dedit: sive offensus non petitum, sive ex conscientia, ne, quod
vetuerat, videretur emisse. Proprium humani ingenii est, odisse quem
laeseris: Domitiani vero natura praeceps in iram, et quo obscurior, eo
irrevocabilior, moderatione tamen prudentiaque Agricolae leniebatur: quia
non contumacia neque inani jactatione libertatis famam fatumque
provocabat. Sciant. quibus moris illicita mirari, posse etiam sub malis
principibus magnos viros esse: obsequiumque ac modestiam, si industria ac
vigor adsint, eo laudis excedere, quo plerique per abrupta, sed in nullum
reipublicae usum, ambitiosa morte inclaruerunt.
XLIII. Finis vitae ejus nobis luctuosus, amicis tristis, extraneis etiam
ignotisque non sine cura fuit. Vulgus quoque et hic aliud agens populus
et ventitavere ad domum, et per fora et circulos locuti sunt: nec
quisquam audita morte Agricolae aut laetatus est aut statim oblitus.
Augebat miserationem constans rumor, veneno interceptum. Nobis nihil
comperti affirmare ausim: ceterum per omnem valetudinem ejus, crebrius
quam ex more principatus per nuntios visentis, et libertorum primi et
medicorum intimi venere: sive cura illud sive inquisitio erat. Supremo
quidem die, momenta deficientis per dispositos cursores nuntiata
constabat, nullo credente sic accelerari, quae tristis audiret. Speciem
tamen doloris animo vultuque prae se tulit, securus jam odii, et qui
facilius dissimularet gaudium, quam metum. Satis constabat, lecto
testamento Agricolae, quo cohaeredem optimae uxori et piissimae filiae
Domitianum scripsit, laetatum eum velut honore judicioque: tam caeca et
corrupta mens assiduis adulationibus erat, ut nesciret a bono patre non
scribi haeredem, nisi malum principem.
Pages:
1 |
2 |
3 |
4 | 5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
11 |
12 |
13 |
14 |
15 |
16 |
17