Germania and Agricola
C >>
Caius Cornelius Tacitus >> Germania and Agricola
Pages:
1 |
2 |
3 | 4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
11 |
12 |
13 |
14 |
15 |
16 |
17
XLVI. Hic Sueviae finis. Peucinorum Vene dorumque et Fennorum nationes
Germanis an Sarmatis ascribam, dubito: quanquam Peucini, quos quidam
Bastarnas vocant, sermone, cultu, sede ac domiciliis, ut Germani, agunt.
Sordes omnium ac torpor procerum: connubiis mixtis, nonnihil in
Sarmatarum habitum foedantur. Venedi multum ex moribus traxerunt. Nam
quidquid inter Peucinos Fennosque silvarum ac montium erigitur,
latrociniis pererrant. Hi tamen inter Germanos potius referuntur, quia et
domos figunt et scuta gestant et pedum usu ac pernicitate gaudent; quae
omnia diversa Sarmatis sunt, in plaustro equoque viventibus. Fennis mira
feritas, foeda paupertas: non arma, non equi, non penates: victui herba,
vestitui pelles, cubile humus: sola in sagittis spes, quas, inopia ferri,
ossibus asperant. Idemque venatus viros pariter ac feminas alit. Passim
enim comitantur, partemque praedae petunt. Nec aliud infantibus ferarum
imbriumque suffugium, quam ut in aliquo ramorum nexu contegantur: huc
redeunt juvenes, hoc senum receptaculum. Sed beatius arbitrantur, quam
ingemere agris, illaborare domibus, suas alienasque fortunas spe metuque
versare. Securi adversus homines, securi adversus deos, rem difficillimam
assecuti sunt, ut illis ne vote quidem opus esset. Cetera jam fabulosa:
Hellusios et Oxionas ora hominum vultusque, corpora atque artus ferarum,
gerere: quod ego, ut incompertum, in medium relinquam.
CN. JULII AGRICOLAE VITA.
BREVIARIUM.
Cap. 1. Scribendi clarorum virorum vitam mos antiquus, 2. sub malis
principibus periculosus, 3. sub Trajano in honorem Agricolae repetitus a
Tacito, qui non eloquentiam, at pietatem pollicetur. 4. Agricolae stirps,
educatio, studia. 5. Positis in Britannia primis castrorum rudimentis, 6.
uxorem ducit: fit quaestor, tribunus, praetor: recognoscendis templorum
donis praefectus. 7. Othoniano bello matrem partemque patrimonii amittit.
8. In Vespasiani partes transgressus, legioni vicesimae in Britannia
praepositus, alienae famae cura promovet suam. 9. Redux inter patricios
ascitus Aquitaniam regit. Consul factus Tacito filiam despondet.
Britanniae praeficitur.
10. Britanniae descriptio. Thule cognita: mare pigrum. 11. Britannorum
origo, habitus, sacra, sermo, mores, 12. militia, regimen, rarus
conventus: coelum, solum, metalla, margarita. 13. Victae gentis ingenium.
Caesarum in Britanniam expeditiones. 14. Consularium legatorum res
gestae. 15. Britanniae rebellio, 16. Boadicea duce coepta, a Suet.
Paullino compressa. Huic succedunt ignavi. 17. Rem restituunt Petilius
Cerialis et Julius Frontinus; hic Silures, ille Brigantes vincit; 18.
Agricola Ordovices et Monam. Totam provinciam pacat, et 19, 20.
moderatione, prudentia, abstinentia, aequitate in obsequio retinet, 21.
animosque artibus et voluptatibus mollit.
22, 23. Nova expeditio novas gentes aperit, quae praesidio firmantur.
Agricolae candor in communicanda gloria. 24. Consilium de occupanda
Hibernia. 25-27. Civitates trans Bodotriam sitae explorantur. Caledonii,
Romanos aggressi, consilio ductuque Agricolae pulsi, sacrificiis
conspirationem civitatum sanciunt. 28. Usipiorum cohors miro casu
Britanniam circumvecta. Agricolae filius obit. 29. Bellum Britanni
reparant Calgaco duce, cujus 30-32. oratio ad suos. 33, 34. Romanos
quoque hortatur Agricola. 35-37. Atrox et cruentum proelium. 38. Penes
Romanos victoria. Agricola Britanniam circumvehi praecipit.
39. Domitianus, fronte laetus, pectore anxius, nuntium victoriae excipit.
40. Honores tamen Agricolae decerni jubet, condito odio, donec provincia
decedat Agricola. Is redux modeste agit. 41. Periculum ab accusatoribus
et laudatoribus. 42. Excusat se, ne provinciam sortiatur proconsul. 43.
Obit non sine veneni suspicione, a Domitiano dati. 44. Ejus aetas,
habitus, honores, opes. 45. Mortis opportunitas ante Domitiani
atrocitates. 46. Questus auctoris et ex virtute solatia. Fama Agricolae
ad posteros transmissa.
I. Clarorum virorum facta moresque posteris tradere, antiquitus usitatum,
ne nostris quidem temporibus quanquam incuriosa suorum aetas omisit,
quotiens magna aliqua ac nobilis virtus vicit ac supergressa est vitium
parvis magnisque civitatibus commune, ignorantiam recti et invidiam. Sed
apud priores, ut agere digna memoratu pronum magisque in aperto erat, ita
celeberrimus quisque ingenio ad prodendam virtutis memoriam, sine gratia
aut ambitione, bonae tantum conscientiae pretio ducebatur. Ac plerique
suam ipsi vitam narrare fiduciam potius morum, quam arrogantiam arbitrati
sunt: nec id Rutilio et Scauro citra fidem aut obtrectationi fuit: adeo
virtutes iisdem temporibus optime aestimantur, quibus facillime
gignuntur. At nunc narraturo mihi vitam defuncti hominis, venia opus
fuit: quam non petissem incursaturus tam saeva et infesta virtutibus
tempora.
II. Legimus, cum Aruleno Rustico Paetus Thrasea, Herennio Senecioni
Priscus Helvidius laudati essent, capitale fuisse: neque in ipsos modo
auctores, sed in libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris
ministerio, ut monumenta clarissimorum ingeniorum in comitio ac foro
urerentur. Scilicet illo igne vocem populi Romani et libertatem senatus
et conscientiam generis humani aboleri arbitrabantur, expulsis insuper
sapientiae professoribus atque omni bona arte in exilium acta, ne quid
usquam honestum occurreret. Dedimus profecto grande patientiae
documentum: et sicut vetus aetas vidit, quid ultimum in libertate esset,
ita nos, quid in servitute, adempto per inquisitiones et loquendi
audiendique commercio. Memoriam quoque ipsam cum voce perdidissemus, si
tam in nostra potestate esset oblivisci, quam tacere.
III. Nunc demum redit animus: et quanquam primo statim beatissimi saeculi
ortu Nerva Caesar res olim dissociabiles miscuerit, principatum ac
libertatem, augeatque quotidie felicitatem imperii Nerva Trajanus, nec
spem modo ac votum securitas publica, sed ipsius voti fiduciam ac robur
assumpserit; natura tamen infirmitatis humanae tardiora sunt remedia,
quam mala; et, ut corpora nostra lente augescunt, cito exstinguuntur, sic
ingenia studiaque oppresseris facilius, quam revocaveris. Subit quippe
etiam ipsius inertiae dulcedo: et invisa primo desidia postremo amatur.
Quid, si per quindecim annos, grande mortalis aevi spatium, multi
fortuitis casibus, promptissimus quisque saevitia principis
interciderunt? Pauci, et, ut ita dixerim, non modo aliorum, sed etiam
nostri superstites sumus, exemptis e media vita tot annis, quibus juvenes
ad senectutem, senes prope ad ipsos exactae aetatis terminos per
silentium venimus. Non tamen pigebit vel incondita ac rudi voce memoriam
prioris servitutis ac testimonium praesentium bonorum composuisse. Hic
interim liber honori Agricolae soceri mei destinatus, professione
pietatis aut laudatus erit aut excusatus.
IV. Cnaeus Julius Agricola, veteri et illustri Forojuliensium colonia
ortus, utrumque avum procuratorem Caesarum habuit: quae equestris
nobilitas est. Pater Julius Graecinus, senatorii ordinis, studio
eloquentiae sapientiaeque notus, iisque ipsis virtutibus iram Caii
Caesaris meritus: namque M. Silanum accusare jussus et, quia abnuerat,
interfectus est. Mater Julia Procilla fuit, rarae castitatis: in hujus
sinu indulgentiaque educatus, per omnem honestarum artium cultum
pueritiam adolescentiamque transegit. Arcebat eum ab illecebris
peccantium, praeter ipsius bonam integramque naturam, quod statim
parvulus sedem ac magistram studiorum Massiliam habuit, locum Graeca
comitate et provinciali parsimonia mistum ac bene compositum. Memoria
teneo solitum ipsum narrare, se in prima juventa studium philosophiae
acrius, ultra quam concessum Romano ac senatori, hausisse, ni prudentia
matris incensum ac flagrantem animum coercuisset. Scilicet sublime et
erectum ingenium pulchritudinem ac speciem excelsae magnaeque gloriae
vehementius, quam caute, appetebat: mox mitigavit ratio et aetas:
retinuitque, quod est difficillimum, ex sapientia modum.
V. Prima castrorum rudimenta in Britannia Suetonio Paullino, diligenti ac
moderato duci, approbavit, electus, quem contubernio aestimaret. Nec
Agricola licenter more juvenum, qui militiam in lasciviam vertunt, neque
segniter ad voluptates et commeatus titulum tribunatus et inscitiam
retulit: sed noscere provinciam, nosci exercitui, discere a peritis,
sequi optimos, nihil appetere jactatione, nihil ob formidinem recusare,
simulque et anxius et intentus agere. Non sane alias exercitatior
magisque in ambiguo Britannia fuit: trucidati veterani, incensae
coloniae, intercepti exercitus; tum de salute, mox de victoria,
certavere. Quae cuncta, etsi consiliis ductuque alterius agebantur ac
summa rerum et recuperatae provinciae gloria in ducem cessit, artem et
usum et stimulos addidere juveni; intravitque animum militaris gloriae
cupido ingrata temporibus, quibus sinistra erga eminentes interpretatio,
nec minus periculum ex magna fama, quam ex mala.
VI. Hinc ad capessendos magistratus in urbem digressus, Domitiam
Decidianam, splendidis natalibus ortam, sibi junxit; idque matrimonium ad
majora nitenti decus ac robur fuit; vixeruntque mira concordia, per
mutuam caritatem et invicem se anteponendo: nisi quod in bona uxore tanto
major laus, quanto in mala plus culpae est. Sors quaesturae provinciam
Asiam, proconsulem Salvium Titianum dedit: quorum neutro corruptus est;
quanquam et provincia dives ac parata peccantibus, et proconsul in omnem
aviditatem pronus, quantalibet facilitate redempturus esset mutuam
dissimulationem mali. Auctus est ibi filia, in subsidium simul et
solatium: nam filium ante sublatum brevi amisit. Mox inter quaesturam ac
tribunatum plebis atque etiam ipsum tribunatus annum quiete et otio
transiit, gnarus sub Nerone temporum, quibus inertia pro sapientia fuit.
Idem praeturae tenor et silentium; nec enim jurisdictio obvenerat: ludos
et inania honoris medio rationis atque abundantiae duxit, uti longe a
luxuria, ita famae propior. Tum electus a Galba ad dona templorum
recognoscenda, diligentissima conquisitione fecit, ne cujus alterius
sacrilegium respublica, quam Neronis sensisset.
VII. Sequens annus gravi vulnere animum domumque ejus afflixit: nam
classis Othoniana, licenter vaga, dum Intemelios (Liguriae pars est)
hostiliter populatur, matrem Agricolae in praediis suis interfecit:
praediaque ipsa et magnam patrimonii partem diripuit, quae causa caedis
fuerat. Igitur ad solemnia pietatis profectus Agricola, nuntio affectati
a Vespasiano imperii deprehensus ac statim in partes transgressus est.
Initia principatus ac statim urbis Mucianus regebat, juvene admodum
Domitiano et ex paterna fortuna tantum licentiam usurpante. Is missum ad
delectus agendos Agricolam integreque ac strenue versatum, vicesimae
legioni, tarde ad sacramentum transgressae; praeposuit, ubi decessor
seditiose agere narrabatur: quippe legatis quoque consularibus nimia ac
formidolosa erat. Nec legatus praetorius ad cohibendum potens, incertum,
suo an militum ingenio: ita successor simul et ultor electus, rarissima
moderatione maluit videri invenisse bonos, quam fecisse.
VIII. Praeerat tunc Britanniae Vettius Bolanus placidius, quam feroci
provincia dignum est: temperavit Agricola vim suam ardoremque compescuit,
ne incresceret; peritus obsequi eruditusque utilia honestis miscere.
Brevi deinde Britannia consularem Petilium Cerialem accepit. Habuerunt
virtutes spatium exemplorum. Sed primo Cerialis labores modo et
discrimina, mox et gloriam communicabat: saepe parti exercitus in
experimentum, aliquando majoribus copiis ex eventu praefecit: nec
Agricola unquam in suam famam gestis exsultavit; ad auctorem et ducem, ut
minister, fortunam referebat: ita virtute in obsequendo, verecundia in
praedicando, extra invidiam, nec extra gloriam erat.
IX. Revertentem ab legatione legionis divus Vespasianus inter patricios
ascivit, ac deinde provinciae Aquitaniae praeposuit, splendidae in primis
dignitatis, administratione ac spe consulatus, cui destinarat. Credunt
plerique militaribus ingeniis subtilitatem deesse, quia castrensis
jurisdictio secura et obtusior ac plura manu agens calliditatem fori non
exerceat. Agricola naturali prudentia, quamvis inter togatos, facile
justeque agebat. Jam vero tempora curarum remissionumque divisa: ubi
conventus ac judicia poscerent, gravis, intentus, severus, et saepius
misericors; ubi officio satisfactum, nulla ultra potestatis persona:
tristitiam et arrogantiam et avaritiam exuerat: nec illi, quod est
rarissimum, aut facilitas auctoritatem aut severitas amorem deminuit.
Integritatem atque abstinentiam in tanto viro referre, injuria virtutum
fuerit. Ne famam quidem, cui etiam saepe boni indulgent, ostentanda
virtute, aut per artem quaesivit: procul ab aemulatione adversus
collegas, procul a contentione adversus procuratores, et vincere
inglorium, et atteri sordidum arbitrabatur. Minus triennium in ea
legatione detentus ac statim ad spem consulatus revocatus est, comitante
opinione Britanniam ei provinciam dari nullis in hoc suis sermonibus sed
quia par videbatur. Haud semper errat fama, aliquando et elegit. Consul
egregiae tum spei filiam juveni mihi despondit ac post Consulatum
collocavit, et statim Britanniae praepositus est, adjecto pontificatus
sacerdotio.
X. Britanniae situm populosque, multis scriptoribus memoratos non in
comparationem curae ingeniive referam; sed quia tum primum perdomita est.
Ita quae priores nondum comperta eloquentia percoluere, rerum fide
tradentur. Britannia, insularum quas Romana notitia complectitur, maxima,
spatio ac coelo in orientem Germaniae, in occidentem Hispaniae
obtenditur: Gallis in meridiem etiam inspicitur: septemtrionalia ejus,
nullis contra terris, vasto atque aperto mari pulsantur. Formam totius
Britanniae Livius veterum, Fabius Rusticus recentium eloquentissimi
auctores, oblongae scutulae vel bipenni assimulavere: et est ea facies
citra Caledoniam, unde et in universum fama est transgressa: sed
immensunt et enorme spatium procurrentium extremo jam littore terrarum,
velut in cuneum tenuatur. Hanc oram novissimi maris tunc primum Romana
classis circumvecta insulam esse Britanniam affirmavit, ac simul
incognitas ad id tempus insulas, quas Orcadas vocant, invenit domuitque.
Dispecta est et Thule, nam hactenus jussum, et hiems appetebat; sed mare
pigrum et grave remigantibus; perhibent ne ventis quidem perinde attolli:
credo, quod rariores terrae montesque, causa ac materia tempestatum, et
profunda moles continui maris tardius impellitur. Naturam Oceani atque
aestus neque quaerere hujus operis est, ac multi retulere; unum
addiderim: nusquam latius dominari mare, multum fluminum huc atque illuc
ferre, nec littore tenus accrescere aut resorberi, sed influere penitus
atque ambire, et jugis etiam atque montibus inseri velut in suo.
XI. Ceterum Britanniam qui mortales initio coluerint, indigenae an
advecti, ut inter barbaros, parum compertum. Habitus corporum varii:
atque ex eo argumenta; namque rutilae Caledoniam habitantium comae, magni
artus, Germanicam originem asseverant. Silurum colorati vultus et torti
plerumque crines et posita contra Hispania Iberos veteres trajecisse
easque sedes occupasse fidem faciunt. Proximi Gallis et similes sunt; seu
durante originis vi, seu, procurrentibus in diversa terris, positio coeli
corporibus habitum dedit: in universum tamen aestimanti, Gallos vicinam
insulam occupasse credibile est. Eorum sacra deprehendas superstitionum
persuasione: sermo haud multum diversus; in deposcendis periculis eadem
audacia et, ubi advenere, in detrectandis eadem formido. Plus tamen
ferociae Britanni praeferunt, ut quos nondum longa pax emollierit: nam
Gallos quoque in bellis floruisse accepimus: mox segnitia cum otio
intravit, amissa virtute pariter ac libertate; quod Britannorum olim
victis evenit: ceteri manent, quales Galli fuerunt.
XII. In pedite robur: quaedam nationes et curru proeliantur: honestior
auriga, clientes propugnant. Olim regibus parebant, nunc per principes
factionibus et studiis trahuntur: nec aliud adversus validissimas gentes
pro nobis utilius, quam quod in commune non consulunt. Rarus duabus
tribusve civitatibus ad propulsandum commune periculum conventus: ita,
dum singuli pugnant, universi vincuntur. Coelum crebris imbribus ac
nebulis foedum: asperitas frigorum abest. Dierum spatia ultra nostri
orbis mensuram, et nox clara et extrema Britanniae parte brevis, ut finem
atque initium lucis exiguo discrimine internoscas. Quod si nubes non
officiant, aspici per noctem solis fulgorem, nec occidere et exsurgere,
sed transire affirmant. Scilicet extrema et plana terrarum, humili umbra,
non erigunt tenebras, infraque coelum et sidera nox cadit. Solum, praeter
oleam vitemque et cetera calidioribus terris oriri sueta, patiens frugum,
fecundum. Tarde mitescunt, cito proveniunt: eadem utriusque rei causa,
multus humor terrarum coelique. Fert Britannia aurum et argentum et alia
metalla, pretium victoriae: gignit et Oceanus margarita, sed subfusca ac
liventia. Quidam artem abesse legentibus arbitrantur: nam in Rubro mari
viva ac spirantia saxis avelli, in Britannia, prout expulsa sint,
colligi: ego facilius crediderim naturam margaritis deesse, quam nobis
avaritiam.
XIII. Ipsi Britanni delectum ac tributa et injuncta imperii munera
impigre obeunt, si injuriae absint: has aegre tolerant, jam domiti ut
pareant, nondum ut serviant. Igitur primus omnium Romanorum divus Julius
cum exercitu Britanniam ingressus, quanquam prospera pugna terruerit
incolas ac littore potitus sit, potest videri ostendisse posteris, non
tradidisse. Mox bella civilia et in rempublicam versa principum arma, ac
longa oblivio Britanniae etiam in pace. Consilium id divus Augustus
vocabat, Tiberius praeceptum. Agitasse C. Caesarem de intranda Britannia
satis, constat, ni velox ingenio, mobilis poenitentiae, et ingentes
adversus Germaniam conatus frustra fuissent. Divus Claudius auctor
operis, transvectis legionibus auxiliisque et assumpto in partem rerum
Vespasiano: quod initium venturae mox fortunae fuit: domitae gentes,
capti reges, et monstratus fatis Vespasianus.
XIV. Consularium primus Aulus Plautius praepositus, ac subinde Ostorius
Scapula, uterque bello egregius: redactaque paulatim in formam provinciae
proxima pars Britanniae: addita insuper veteranorum colonia: quaedam
civitates Cogiduno regi donatae (is id nostram usque memoriam fidissimus
mansit) ut vetere ac jam pridem recepta populi Romani consuetudine,
haberet instrumenta servitutis et reges. Mox Didius Gallus parta a
prioribus continuit, paucis admodum castellis in ulteriora promotis, per
quae fama aucti officii quaereretur. Didium Veranius excepit, isque intra
annum exstinctus est. Suetonius hinc Paullinus biennio prosperas res
habuit, subactis nationibus firmatisque praesidiis: quorum fiducia Monara
insulam, ut vires rebellibus ministrantem, aggressus, terga occasioni
patefecit.
XV. Namque absentia legati remoto metu, Britanni agitare inter se mala
servitutis, conferre injurias et interpretando accendere: nihil profici
patientia, nisi ut graviora, tanquam ex facili toleratibus, imperentur:
singulos sibi olim reges fuisse, nunc binos imponi: e quibus legatus in
sanguinem, procurator in bona saeviret. Aeque discordiam praepositorum,
aeque concordiam, subjectis exitiosam: alterius manus centuriones,
alterius servos vim et contumelias miscere. Nihil jam cupiditati, nihil
libidini exceptum: in proelio fortiorem esse, qui spoliet; nunc ab
ignavis plerumque et imbellibus eripi domos, abstrahi liberos, injungi
delectus, tanquam mori tantum pro patria nescientibus: quantulum enim
transisse militum, si sese Britanni numerent? sic Germanias excussisse
jugum: et flumine, non Oceano, defendi: sibi patriam, conjuges, parentes,
illis avaritiam et luxuriam causas belli esse. Recessuros, ut divus
Julius recessisset, modo virtutes majorum suorum aemularentur. Neve
proelii unius aut alterius eventu pavescerent: plus impetus, majorem
constantiam, penes miseros esse. Jam Britannorum etiam deos misereri, qui
Romanum ducem absentem, qui relegatum in alia insula exercitum
detinerent: jam ipsos, quod difficillimum fuerit, deliberare: porro in
ejusmodi consiliis periculosius esse deprehendi, quam audere.
XVI. His atque talibus invicem instincti, Boudicea, generis regii femina,
duce (neque enim sexum in imperiis discernunt) sumpsere universi bellum:
ac sparsos per castella milites consectati, expugnatis praesidiis, ipsam
coloniam invasere, ut sedem servitutis: nec ullum in barbaris saevitiae
genus omisit ira et victoria. Quod nisi Paullinus, cognito provinciae
motu, propere subvenisset, amissa Britannia foret: quam unius proelii
fortuna veteri patientiae restituit, tenentibus arma plerisque, quos
conscientia defectionis et propius ex legato timor agitabat, ne, quanquam
egregius cetera, arroganter in deditos et, ut suae quoque injuriae
ultor, durius consuleret. Missus igitur Petronius Turpilianus, tanquam
exorabilior: et delictis hostium novus, eoque poenitentiae mitior,
compositis prioribus, nihil ultra ausus, Trebellio Maximo provinciam
tradidit. Trebellius segnior, et nullis castrorum experimentis, comitate
quadam curandi provinciam tenuit. Didicere jam barbari quoque ignoscere
vitiis blandientibus: et interventus civilium armorum praebuit justam
segnitiae excusationem: sed discordia laboratum, cum assuetus
expeditionibus miles otio lasciviret. Trebellius fuga ac latebris vitata
exercitus ira, indecorus atque humilis, precario mox praefuit: ac velut
pacti, exercitus licentiam, dux salutem; et seditio sine sanguina stetit.
Nec Vettius Bolanus, manentibus adhuc civilibus bellis, agitavit
Britanniam disciplina: eadem inertia erga hostes, similis petulantia
castrorum: nisi quod innocens Bolanus et nullis delictis invisus,
caritatem paraverat loco auctoritatis.
XVII. Sed, ubi cum cetero orbe Vespasianus et Britanniam recuperavit,
magni duces, egregii exercitus, minuta hostium spes. Et terrorem statira
intulit Petilius Cerialis, Brigantum civitatem, quae numerosissima
provinciae totius perhibetur, aggressus. Multa proelia, et aliquando non
incruenta magnamque Brigantum partem aut victoria amplexus est aut bello.
Et, cum Cerialis quidem alterius successoris curam famamque obruisset,
sustinuit quoque molem Julius Frontinus, vir magnus quantum licebat,
validamque et pugnacem Silurum gentem armis subegit, super virtutem
hostium, locorum quoque difficultates eluctatus.
XVIII. Hunc Britanniae statum, has bellorum vices media jam aestate
transgressus Agricola invenit, cum et milites, velut omissa expeditione,
ad securitatem, et hostes ad occasionem verterentur. Ordovicum civitas,
haud multo ante adventum ejus, alam, in finibus suis agentem, prope
universam obtriverat eoque initio erecta provincia: et, quibus bellum
volentibus erat, probare exemplum, ac recentis legati animum opperiri,
cum Agricola, quanquam transvecta aestas, sparsi per provinciam numeri,
praesumpta apud militem illius anni quies, tarda et contraria bellum
inchoaturo, et plerisque custodiri suspecta potius videbatur, ire obviam
discrimini statuit: contractisque legionum vexillis et modica auxiliorum
manu, quia in aequum degredi Ordovices non audebant, ipse ante agmen, quo
ceteris par animus simili periculo esset, erexit aciem: caesaque prope
universa gente, non ignarus instandum famae, ac, prout prima cessissent,
terrorem ceteris fore, Monam insulam, cujus possessione revocatum
Paullinum rebellione totius Britanniae supra memoravi, redigere in
potestatem animo intendit. Sed, ut in dubiis consiliis, naves deerant:
ratio et constantia ducis transvexit. Depositis omnibus sarcinis,
lectissimos auxiliarium, quibus nota vada et patrius nandi usus, quo
simul seque et arma et equos regunt, ita repente immisit, ut obstupefacti
hostes, qui classem, qui naves, qui mare expectabant, nihil arduum aut
invictum crediderint sic ad bellum venientibus. Ita petita pace ac dedita
insula, clarus ac magnus haberi Agricola: quippe cui ingredienti
provinciam, quod tempus alii per ostentationem aut officiorum ambitum
transigunt, labor et periculum placuisset. Nec Agricola, prosperitate
rerum in vanitatem usus, expeditionem aut victoriam vocabat victos
continuisse: ne laureatis quidem gesta prosecutus est: sed ipsa
dissimulatione famae famam auxit, aestimantibus, quanta futuri spe tam
magna tacuisset.
XIX. Ceterum animorum provinciae prudens, simulque doctus per aliena
experimenta parum profici armis, si injuriae sequerentur, causas bellorum
statuit excidere. A se suisque orsus, primum domum suam coercuit; quod
plerisque haud minus arduum est, quam provinciam regere. Nihil per
libertos servosque publicae rei: non studiis privatis nec ex
commendatione aut precibus centurionum milites ascire, sed optimum
quemque fidissimum putare: omnia scire, non omnia exsequi: parvis
peccatis veniam, magnis severitatem commodare: nec poena semper, sed
saepius poenitentia contentus esse: officiis et administrationibus potius
non peccaturos praeponere, quam damnare, cum peccassent. Frumenti et
tributorum auctionem aequalitate munerum mollire, circumcisis, quae, in
quaestum reperta, ipso tributo gravius tolerabantur: namque per ludibrium
assidere clausis horreis et emere ultro frumenta, ac vendere pretio
cogebantur: devortia itinerum et longinquitas regionum indicebatur, ut
civitates a proximis hibernis in remota et avia referrent, donec, quod
omnibus in promptu erat, paucis lucrosum fieret.
Pages:
1 |
2 |
3 | 4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
11 |
12 |
13 |
14 |
15 |
16 |
17